İvan Denisoviçin bir günü və seçdiklərim…


İvan denisoviçin bir günü

(c) Haji Hajiyev

Fikir sexi deyəndə yəqin ki, çoxunuzun ağlına gic-gic fikirlər gəlir. Ancaq mən onu da bilirəm çoxu da Fikir sexi deyəndə Azərbaycan kitab bazarının inkişafına təkan vermiş bir kitabı da yadına salır. Fikir Sexi kitabı hətta öz tərcüməçilərini də satış rəqəmləri ilə təəcübləndirmiş bir kitabdır. 4-5 günə 350-400 dənə satan kitabdı.

Bu yaxınlarda düşünürdüm ki, nə əcəb uşaqlar bu uğurlu adı bir nəşriyyat adına çevirib kitab çap eləmirlər.

Mən bu fikirlərlə yaşayarkən “Fikir Sexinin uşaqları” növbəti kitablarını çap etdilər.

Çap əsnasında düşünürdüm ki, görəsən bu kitab da uğurlu alınacaqmı?

Uzun sözün qısası “İvan Denisoviçin bir günü” kitabı çapdan çıxdı və mən də kitabı əldə edib  oxumağa başladım.

Kitab haqqında çox şey yaza bilmərəm çünki bu kitabı oxumağınız lazımdır.

O qədər reallıqla yazıçı hadisələri təsvir edib ki, insan avtomatik şəkildə gözünün qarşısına dustaqların həyatını, həbs düşərgəsini, yeməkxananı, hətta yeməyin iyini belə hiss edirsən.

Kitab adamı reallıqdan çıxaraq o zamana o həbs düşərgəsinə aparır.

Bir insanın hisslərini bu qədər gözəlliklə təsvir etmək mümkünsüzə yaxın bir işdir.

Ancaq “İvan Denisoviçin bir günü” əsərində Aleksandr Soljinitsın bunu bacarıb.

Ancaq bəzi tənqidlərim də var. Tərcümə mükəməllə yaxındır ancaq mükəmməl deyil.

Redaktor bəzi sözləri yenidən dirildib.

Cəmi bir nümunə verəcəyəm. Türmə leksikonunda “şmon” sözü var. Onu “taraş” kimi istifadə eləmək mənə bir balaca gülünc gəldi. Düzdür redaktor buna ön sözdə fikrini bildirib. Mən isə düşünürəm ki, bəzi sözlər var ki, onlara ya əl vurmamalısan ya da bütün sözləri dəyişməlisən “BUR” sözünü saxlayıb “şmon”u dəyişmək lazımsız idi.

Qısası hamınıza bu kitabı əldə edib oxumağınızı, anlamanızı şiddətlə tövsiyə edirəm.

Bu kitabı İçərişəhər metrosunda oturub oxuyurdum. Bir xala mənə yaxınlaşıb dedi ki ” Soljenitsını oxuyursan?” sualını verdi. Bəli deyərək kitabımı oxumağa davam etdim. Xala isə 1-2 dəqiqə dayanaraq “Aleksandr Soljenitsın Amerikada yaşayarkən təpə idi, Rusiyaya gələndən sonra isə dağ oldu” dedi və qatara minərək getdi…

Mütləq nələrisə öyrənəcəksiz.

İndi isə sizə kitabdan seçdiyim fikirləri təqdim edəcəyəm.

Kitabdan seçdiklərim : 

İVAN DENİSOVİÇİN BİR GÜNÜ              (Aleksandr Soljenitsın)

Uşaqlar, burda qanun tayqadır. Amma insan olmaq burda da mümkündür. Düşərgədə, bilirsiz, kimlər məhv olur? Qab dibi yalayanlar, ümidini sanitar məntəqəsinə bağlayanlar, bir də kirvəyə (xüsusi məsuliyyətli nəzarətçi – A.S.) xəbərçilik eləyənlər… (səh 8,s.10-15)

Dustaqlar valenkalarını qarda cırıldada- cırıldada tez öz iş-güclərinə qaçırdılar – kimi ayaqyoluna, kimi əl damlarına, kimi dustaqlara göndərilən bağlamaların yığıldığı anbara, kimi də xüsusi mətbxə. Hamısı başlarını çiyinlərinə qısmışdı, buşlatların qabağı bərk- bərk bağlı idi- onları indi şaxtadan çox, bütün günü şaxtalı havada işləməli olacaqları fikri üşüdürdü. ( səh 12, s.16-23)
İş odun kimi bir şeydi, iki ucu var- adamlar üçün edirsənsə, keyfiyyətli et, rəhbərlik üçündürsə, özünü gözə sox. Yoxsa məlum məsələdir ki, adamın canı çıxar. (səh 16, s.11-13)

O tərəfdə, hələ qaşığını kasanın içinə salmamış cavan oğlan xaç çəkdi. Benderdir, özü də cavanlarından, qoca benderlər düşərgə həyatında xaç çəkməyi yadırğayırlar. Ruslar isə xaçı hansı əllə çevirmək lazım olduğunu da unudublar. (səh 17, s.4-8)

Yuxunu nəzərə almasaq, dustağın özü üçün yaşadığı vaxt səhər yeməyi yedikləri on, nahar etdikləri beş, bir də şam zamanındakı beş dəqiqə idi. (səh 18, s.10-13)

Deyir, xəstəliyin ən yaxşı dərmanı işdir. (səh 22, s.29-30)

Şuxov daha heç nə demədi, başını da tərpətmədən papağını geyinib çıxdı. İsti otaqda oturan adam titrədənin halını hardan bilsin? (səh 23, s.25-27)

Şuxov da çoxdan bilirdi ki, dürüst çəkən adam çörək doğranan yerdə çox qala bilməz. Kəsir bütün paylarda olurdu- məsələ o kəsirin azlığında çoxluğundaydı. (səh 25, s.1-4)

Bunlar səhərlər dustaqları karserə salmağı xoşlamırlar: bir dustaq bir işçi qüvvəsidir. Qoy gündüz işə can qoysun, BUR qaçmır ki, (səh33, s.3-5)

Ən qorxulu şaxta səhərlər olur! – ikinci ranqlı kapitan dedi.  –Çünki bu, gecə soyuğunun axırıncı mərhələsidir. (səh 34, s.24-25)

…İnsanların əsas yollarını bağlayıblar, amma onlar da özlərini itirmir: dolayı yolla gedirlər, başlarını da salamat saxlayırlar. (səh 39, s.14-16)

Şuxov isə düz qırx ildir bu dünyada baş girləyir, dişlərinin yarısı yoxdur, başının tükü tökülüb, amma heç vaxt heç kimə nə bir qəpik haram verib, nə də alıb, düşərgədə də belə şeyləri öyrənə bilmədi.

Asan qazancın elə bir dəyəri olmur, adam pul qazandığını hiss eləmir. Qocalar düz deyirdilər: haqqını axıra qədər vermədiyin şeyi mənzil başına aparıb çıxara bilməzsən. (səh 39, s.22-28)

On nəfər seçilmiş dustaq öz məhkum qardaşlarını itdən pis qovalayır. (səh 41, s.32-33)

Amma dustaqlar yenə də boran istəyir –  allaha yalvarırlar. Külək bir az bərk əsəndə dustaqlar göyə baxıb qışqırırlar: ya allah, bir material yetir! Ya allah, bir material yetir! Yəni, qar yağdır. (səh 46, s.27-30)

Döyülmüş itə çomağın ucunu göstərmək bəsdir. Şaxta qəddardır, amma briqadir daha zalımdır. (səh53, s.11-12)

Bir soruşan lazımdır ki, bu faizlər kimin üçündür? Düşərgə üçün. Düşərgə tikintisinin hesabına artıq min qazanacaq, öz leytenantlarına mükafat yazacaq. Volkovaya mükafat verəcəklər – dustaqları şallaqladığına görə. Dustağa da axşama iki yüz qram artıq çörək. İki yüz qram ölüm- qalım məsələsidir. İki yüz qramla Belomorkanal tikilib. (səh53, s.25-31)

Kapitan düşərgə həyatına da dənizçilik kimi baxır: əmr verilibsə, deməli, etməlisən! Son aylar arıqlayıb əldən düşsə də, kapitan hələ də qoşqunu darta bilirdi. (səh55, s.30-32)

Kapitan xərəyi götürüb çıxdı, amma Şuxov onsuz da mübahisə etmək fikrində deyildi. Yəni günəş də indi bunların dekretinə tabe olur? (səh57, s.19-21)

Şuxov cavanlığında atlara nə qədər arpa yedirtmişdi – ağlına da gəlməzdi ki, nə vaxtsa bir ovuc arpadan ötrü içi göynəyəcək! (səh 64, s.25-27)

“Ey yaradan, sən varsan. Gec vurursan, güc vurursan”. (səh 74, s.2-3)

Heç kim zəng çalınan kimi çıxmır, dəli deyillər ki, şaxtada gözləsinlər? Hamı istidə daldalanır. Amma vaxt çatır, briqadirlər razılığa gəlir və bütün dustaqlar eyni vaxtda çıxır. Vaxtı danışmasalar, bu dustaqlar elə axmaq millətdir ki, bir- birinə baxıb, geceyarıya qədər istidə daldalanıb oturarlar. (səh 89, s.20-25)

İnsan həyatını üzünə də, astarına da çevirmək olar. (səh 101, s.31)

İndi elə sanitar otağının qəbul vaxtı idi. Şam eləməsə, çata bilər. Amma bu da var ki, elə bil titrəməsi keçib. Hərarəti də yoxdur. Boş yerə vaxt itirmək nəyə lazım?! Həkimsiz- filansız düzəldi. Buranın həkimləri adamı ancaq qəbirlə sağaldar. (səh 102, s.25-29)

Dustağın əsas düşməni kimdir? O biri dustaq. Dustaqların arasında söz- həkət olmasa, rəhbərliyin onlara gücü çatmazdı. (səh 105, s.10-12)

Bax, bu axşam sayında düşərgə darvazalarından içəri keçəndə dustaqlar həmişə külək döymüş halda, donmuş, ac olurdu, belə vaxtlarda susuzluqdan cadar- cadar olmuş səhra üçün yağış nə demək idisə, bir çömçə qaynar, dil-dodağı yandıran yavan, doydurmaz şorba da dustaq üçün o idi. Dustaq o şorbanı bir nəfəsə başına çəkər. Bir çömçə onun üçün azadlıqdan da, keçmişindən, gələcək həyatından da qiymətlidir. (səh 109, s. 3-10)

Bağlama alan dustaq, nəzarətçidən başlayaraq, nə qədər adama pay vernəlidir, verməlidir, verməlidir… (səh 110, s.24-26)

İndi, öz mədəsini bir azdan, dişlərini donuz piyin batıracağı, yağ yaxılmış çörək dişləyəcəyi, çay parçını bir qaşıq şəkərlə şirinləşdirəcəyi ümidi ilə ovunduran insanların arasında dayandığı vaxta Şuxovun bircə arzusu vardı: yeməkxanaya öz briqadası ilə birlikdə çatmaq, şorbasını qaynar- qaynar içmək. Soyuq içilən şorbanın yarı dəyəri də qalmırdı. (səh 111, s.21-27)

Siniləri verdilər. Pavlo özünün iki payını, Şuxov da öz iki payını qabaqlarına çəkdilər.  Daha heç bir söhbət olmadı – yemək yeyilən dəqiqələr müqəddəs dəqiqələrdir. (səh  121, s.19-21)

Şuxov eşitmişdi ki, bu qoca sovet hökuməti qurulandan həbsdədir, gəzmədiyi həbsxana, düşərgə qalmayıb, heç bir əfv fərmanına düşməyib, hər dəfə on ili qurtaranda belinə növbəti onilliyi qoyublar. Şuxov qocaya yaxından baxdı. Düşərgənin əydiyi bellər içində onun beli ən şuxu idi. Elə dik oturmuşdu ki, sanki altında oturacaqdan da başqa nəsə vardı. (səh 123, s.1-7)

…dua da ərizə kimidir, ya gedib çatmır, ya da rədd cavabı alıram. (səh 138, s.9-10)

Axı mənim Allahla bir işim yoxdur. Başa düşürsən, mən allaha ürəkdən inanıram. Amma bu cənnət- cəhənnəm məsələsinə inanmıram. Siz niyə bizi axmaq yerinə qoyub cənnət söz verirsiniz, cəhənnəmlə qorxudursunuz? Bax, mənim bundan xoşum gəlmir. (səh 139, s.24-28)

Nə qədər dua edirsən et, burdakı vaxtın azalmır. Axırıncı günə qədər yatmalısan. (səh140, s.1-2)

Azadlıq nəyinə lazımdır? Azadlıqda adamın olan- qalan imanı da əldən gedər! Sevin ki, zindandasan! Burda ruhun barədə düşünmək imkanın var! Həvari Pavel deyirdi : “ Niyə ağlayıb ürəyimi sıxırsınız? Mən nəinki məhbus olmaq, hətta İsanın adına ölməyə də hazıram!” (səh 140, s.4-8)

Həbs müddətinin əvvəlindən düz axırına kimi üç min altı yüz əlli üç belə gün vardı. Hər dörd ildə bir gün artan illərin ucbatından həbs müddəti üç gün artırdı… (səh 142, s.31-33)

Kitabı şəhərin bir çox kitab mağazalarından məsələn “YerAltı Book Cafe and Book Store”dan ala bilərsiz.

Kitabın tərcüməsi Günel Mövluda məxsusdur.

Hamınıza uğurlar.

Etibar Salmanlı (Etibarlı)

Ps. Yazıdan istifadə edərkən müəllifə xəbər və bloqa istinad vermək lazım və vacibdir.

Pss. Yazıda mənə etdiyi yardıma görə “Gunel Slunce”-a təşəkkür edirəm.

Bir cavab yazın

Sistemə daxil olmaq üçün məlumatlarınızı daxil edin və ya ikonlardan birinə tıklayın:

WordPress.com Loqosu

WordPress.com hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Google foto

Google hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Twitter rəsmi

Twitter hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

Facebook fotosu

Facebook hesabınızdan istifadə edərək şərh edirsinz. Çıxış /  Dəyişdir )

%s qoşulma